Seleccionar una pagina

D'escart e de talvèra

0 |

Orsalhèrs e colportaires deth Coserans en America latina

Disem’ac deseguit : no podem cap parlar d’ua emigracion coseranesa de cap ara America latina coma i agèc ua emigracion bearnesa. Que partiren nombrosi monde deras nautas valeas deth Coserans aths siècles XIX e XX, mes de cap ar’America deth Nòrd, New York, Loïsiana, Canadà, e entorn. Eth ors brun que s’estima mes eth freg qu’era calor tropicala ! Eth canton d’Ost en Coserans qu’ei eth país deths orsalhèrs, que’s comença de saber ! Centenats « qu’anavan ath ors », monde d’Uston, Èrce, Aulús, Ost, e entorn, e que les trobam ena partida nòrd deth continent american. U’auta activitat que’s desvelopèc en aqueste parçan, meslèu en eths vilatges virats de cap ara plana : eth colportatge, dont era destinacion èra meslèu França, Espanha e Argeria, qu’America.

Aqueri dus fenomènes no prenerian pas plaça en aqueste Diari uei se no i avia excepcions, que s’ameritan un còp de berret. Que’m brembarè tostems damb emocion quin era regretada Filomèna me condava que, dejós eth òrme bèth dera glèisa d’Èrce, ara sortida dera messa, arribèc un dia era novèla dera mort « en Peró » d’un de dus orsalhèrs qu’avian cresut trobar fortuna en aqueth país mitic on sufiria de baisha’s enà trobar òr… E guèita qu’eth prumèr numèro deth bulletin Mémoire du Garbet de 1991 conda era mort dera « frèba negra » d’un Jean-Paul Sillaire orsalhèr a San Cristobal en Veneçuèla ! No seria qu’aqueras duas istoèras que’n i auria pro enà desvelhar era curiositat ! Urosament qu’avem duas istorianas gasconas exiliadas en Canadà qu’an cercat, cercan encara, e nos daràn lèu un article au mens, un liberòt perqué pas. Louise Pagé que’m responèc deseguit d’aver traça de dus orsalhèrs e un colportaire en America latina, e Françoise Lewis de sieis morts en aqueths païses, San Cristobal en Veneçuèla en eths contrafòrts temperats dera Cordilhèra deths Andes, L’Avana mes estonant causit per fòrça a causa dera proximitat relativa damb eths USA, d’on arribava qu’eths orsalhèrs fuguèssen caçats.

Qu’èran migrants qu’arribavan damb ua activitat precisa, e damb era volontat de ganhar sòu, pueish de s’en tornar ath país. Mantuns totun que perdèren o venèren eth ors o era « caisha » de colportaire, e que s’embauchèren en mestièrs dera osteleria, o enas minas. En America deth Sud, Françoise Lewis qu’a trobat uns Amiel qu’an fèt soca en Brasil. Eras gents deth Naut Coserans qu’an uei petits-nebots otra Atlantic : n’ai cap podut conéisher eth oncle Estièni mort airà mes que corresponi damb eths sièu petit-filh Mike-Paul en Pennsilvània. Be podem parlar d’ua emigracion, jà sia estada limitada, a Manhattan sustot, mes pas en America latina, on s’ageish d’excepcions, mes en aqueth movement, en aqueras èrsas deths siècles XIX e XX qu’an fèt que i a uei plan de montanhòus que no son tornats de derà Ocean.

Coma aimi léiger poesia, que m’acordaratz d’aver ua pensada peths grans poètas passats peth Bearn e Bigòrra mes nascuts a Montevideo, Jules Laforgue e Isidore Ducasse comte de Lautreamont que me pren fantasia de díser L’Autre-Amont ! Guèita que’m tròbi a de bon « d’escart e de talvèra » !

A prepaus de l'autor

Miquèu Pujòl

Un « Gavatch » en « Diari ». Nascut eth 27/01/1932 a Ercé en Haut-Coserans, qu'è parlat «gascon ara popa, qu'ei era mièva prumèra lenga, mes passat peras escòlas guèita qu'ensenhè eth francés (e un chic latin e grèc), e eth « occitan » que'm demandèren d'ensenhar enas annadas70. Militant dera Causa que venguè doncas , e encara mes enas annadas 90, quan m'arretirè en Bigòrra. Actor de Radiò-Païs, autor de Cronicas en Jornau locau, de plan de tèxtes de tota mèna en revistas (Païs Gascons Per Noste, Reclams, Gai Saber, autes...) e per mantun Concors d'expression gascona, actor deths « Amis d'Aulus et de la vallée du Garbet », embauchat en dus filmes, « l'Orsalhèr » e « la Vallée des Montreurs d'Ours » en qualitat de petit-filh d'un Orsalhèr. Que i a monde que m'an coneishut militant communiste pueish gauchiste deras annadas 50 a 80, e sindicaliste deths peluts en licèu de Murèt. Que som riche de cinq mainats, autant de petits-mainats, e de dus arrèr-petits-filhs. Que contunhi de participar aths « Amis d'Aulus, e a Radio-Païs on è fèt pielas d'emissions desempueish 1993, uei « Navèras camadas » on parlam de tot en gascon. Qu'è responut ara invitacion deth « DIARI », on è volut èster « d'Escart e de Talvèra » coma som tostems estat, militant mes en ensajant de no pas pèrder era capacitat de reflexion, enraïgat e dubèrt, en particulièr en presentant escrivans un chic desbrembats o costats mau coneishuts d'aquestis. « Gavatch » que 'm volè aperar quan escrivè, cada setmana annadas e annadas, ena « Nouvelle République de Tarbes », Gavatch qu'ei un qu'ei d'aci e non ei tot a fèt , Coseranés en Bigòrra, gascon cap e tot mes qu'aima a parlar de Mistral, de Bodon, o Delpastre coma de Camelat, qu'aima eth francés e d'autas lengas, d'escart e de talvèra se voletz. Maishant cantaire, qu'è escotat tots eths cantaires, eths dera Hestejada de Bigòrra, e de plan de coralas, e en eths melhors Marti eth prumèr, Nadau, et tots eths qu'an seguit, d'Eric Fraj a Marilis Orionaa. Mes que m'agrada d'entener "le Chant des cerises", Montand, Brel, Brassens, e tutti quanti, e uei de mes en mes eths grans dera "musica classica", Mozart, Bach, Verdi, tot Intermezzo ara TV... qu'avetz endeviat ! Pr'aquò, quin plaser d'entener un arrèr-petit-filh attacar dab un auboès deth Coserans o un filh dar-se'n dab Nadau ! Miquèu Pujòl

Soscriure
M'assabentar quand
0 Comentaris
Inline Feedbacks
Veire totes los comentaris

M’aboni !

Far un don al Diari

Lo Diari, coma tota la premsa emai la premsa occitana, patís d'una situacion malaisida. Aquí vos perpausam de sosténer la cultura en occitan. Cada don compta !

Anóncia

Los darrièrs clips

Cargament...

La letra del Diari

Soscrivètz a nòstra letra d'informacions !

Soscrivètz a nòstra letra d'informacions !

Vos prepausam de vos abonar, en dos clics, a una letra regulara que vos tendrà assabentat·da de las sortidas dels novèls Diaris papièrs e de la publicacion d'articles novèls.

Avètz soscrich amb succès !