Seleccionar una pagina

Dorsièr

0 |

Dorsièr – “L’espaci Nòrd-Occitan”

La lenga e la cultura occitanas son plan sovent consideradas coma quicòm del miègjorn, del sud, del solelh. Es una vision francesa de la causa que nos embarra dins un imatge sasonièr, toristic, ligat a l’estiu mai que mai ; es oblidar que sèm longtemps estats un nòrd de Mediterranèa e de Pirenèus, e qu’o sèm encara ! Amb la creacion de la Region Occitània, las causas son benlèu mai confusas, lo país occitan seriá lengadocian evidentament, centrat entre Tolosa e Montpelhièr. Brèu, se preniam un pauc de recuol e de nautor, seriá pas mal non ? Istòria d’alargar nòstra vista. Sus la mapa d’Occitània (l’espaci de la lenga d’òc) vesèm que lo territòri occitan es plan montanhòl e qu’al nòrd un espandi immense se desplega entre Lemosin, Auvèrnha e Alps, a la confinha amb lo mond d’oïl e lo francoprovençal. D’eilà, Occitània pren una autra amplor, alara montem, pojem, per mièlhs ne sasir tota la complexitat.

L’isoglòssa, la frontièra

o lo passatge linguistic…

 

Coma totjorn quand se parla d’occitan, es la lenga que definís tota causa. Lo nòrd-occitan es adonc un afaire de linguistica. I a una linha « imaginària » que separa o puslèu nos permet de passar o de resquilhar devèrs lo mond nòrd. Es pas una paret de glaça coma dins una seria famosa, es çò que los linguista apèlan « l’isoglòssa », es a dire una desmarcacion entre de varietats dialectalas. Quand los parlars del sud occitan dison « ca », los del nòrd dison « cha » (lo cat e lo chat, lo camin e lo chamin) : aquela diferéncia de prononciacion pòt servir per trobar lo passatge cap al nòrd… la desmarcacion atravèrsa Occitània tota, coma una diagonala granda, d’en dessús de Niça (valadas alpinas del sud de Mercantor) fins (a pauc près) a l’estuari de Gironda. Comprenètz alara que lo nòrd comença a qualques quilomètres de la mar en país niçard, aquí ont la montanha tomba dins Mediterranèa. Tres grands ensems de varietats de la lenga d’òc son concernits : lo vivaroalpenc, l’auvernhat e lo lemosin. Fin finala se pòt dire qu’un locutor occitan de Barcelona en Provença es mai pròche d’un clarmontés o d’un lemotjaud que d’un marselhés. Puèi aquel espandi nòrd es interessant per sa situacion de confinha amb lo francoprovençal e la lenga d’oïl ; es un luòc de passatge, d’entre-mesclatge de las lengas. I a per exemple la zòna del creissent que s’espandís de Charanta a Alèir, passant pel septentrion d’Auvèrnha qu’es coneguda per sa situacion originala de transicion linguistica. I a tanben la zòna d’Anonai, a costat de Sant Estève, ont se rescontran occitan e francoprovençal. I vesèm plan que las lengas an pas de frontièra : es d’alhors una varietat de nòrd-occitan qu’es parlada en Itàlia, dins las valadas alpinas.

Gavaches, gavòts e autres montanhòls

 

Los del nòrd, en occitan, los sonam gavaches en Lengadòc e gavòts en Provença. L’etimologia es malsegura, d’unes la restacan als gabales, lo pòble antic del Gavaudan (véser l’article Barrutlages d’aquel numèro), d’autres a la rasiga « gaba » que designa la garganta e la malautiá del goitre que pertòca las gents en manca d’iòde. Seriá benlèu un mot pejoratiu que los de la plana se son sovent trufats dels sauta-ròcs de la montanha. Pensam tanben als « gaves » dels Pirenèus, los gabres e gaudres e autres torrents nascuts de las cimas. N’avèm segurament perduda l’origina, mas sèm totes lo gavach de qualqu’un ; en Catalonha los « gavatxes » son los audencs o mai largament los occitans e los franceses… Çò segur es que dins l’imaginari occitan las femnas e los òmes del nòrd tenon una plaça particulara. Dins los territòris d’òc i aguèt sempre un ligam fòrt entre la baissa e la montanha, entre la costièra e lo rèire-país. Los gavòts calavan dins las vilas de Provença per trabalhar, e es parièr amb los gavaches de Losera o d’Auvèrnha en Lengadòc. Una emigracion interiora vegèt de movements de populacions del nòrd cap al sud, sovent sasonièrs mas de còps tanben definitius, aital avèm sovent un aujòl gavach dins las familhas d’Occitània (en mai d’un espanhòl o d’un italian, segur). Aqueles montanhòls adusèron amb eles sas musicas, sos contes, sa cosina e podèm plan dire que la cultura occitana es, d’en pertot, asaigada per aquela sòrga. Retrobam dins la cosina niçarda una influéncia montanhòla que retrobarem en Lengadòc, a Montpelhièr, a Tolosa, amb los apòrts dels avaironeses per exemple.

Primièrs migrants

e grands viatjaires

 

Los gavaches son de gents que bolegan, que prenon los camins e esitan pas de partir. La vida en montanha es pas totjorn aisida e cal, de còps, anar cercar de que viure mai luènh. Las montanhas, e mai largament los païses del nòrd d’Occitània, son pas jamai estats de luòcs embarrats, perduts, sensa relacion amb l’exterior. Al contrari, cal plan véser que son de territòris de passatge, las grandas vias que remontan a l’epòca romana passan en Alvèrnha o dins las Alps. Se retrobam la lenga d’òc en Itàlia es plan per que los òmes passavan los còls e vivián ensem, malgrat los sèrres rocassuts. Los gavòts de las Alps anavan en Provença mas podián tanben s’exiliar de l’autra man de l’ocean, en America, coma los barceloneses que s’installèron al Mexic. Son d’avaironeses que fondèron la vila de Pigüé en Argentina e son los alvernhats que montèron a París e i portèron lor musica populara que venguèt puèi lo famós bal museta (de la « museta » : la cabreta d’Auvèrnha). Los gavaches son d’en pertot ! Sa mobilitat granda a permés de difusar la lenga e la cultura d’òc, largament. Aquelas migracions foguèron malurosament tanben seguida per un exòde rural que vogèt los vilatges los mai isolats. Lo fenomèn s’es ara arrestat e es un movement invèrse, de retorn a la campanha, que torna installar de familhas novèlas, de gavòts novèls, dins las nautas tèrras interioras.

Tres grands territòris

 

A l’èst, son las Alps amb la cima d’Occitània : la Barra dels Escrinhs (4102m). Los gavòts i parlan lo vivaroalpenc amb de variantas localas e d’influéncias mai provençalas al sud. Dins la vila de Gap, l’occitan es plan present amb una calandreta e l’Espaci Occitan qu’es una associacion ligada a L’IEO, activa e boleganta, mercés notadament a sa librariá associativa e a sa botiga en linha. De l’autre costat de la frontièra, las valadas occitanas d’Itàlia son un vertadièr refugi per la lenga d’òc. La musica occitana i es fòrt implantada amb de gropes actuals coma lo Dalfin o lo Seriòl ; l’associacion la Chambra d’Òc i òbra al quotidian per promòure e far conéisser l’occitan, i tenon un local sus la comuna de Roccabruna (al camin Arnaud Danièl, tot un programa !).

Al centre se desplega lo massís auvernhat que va de las Cevenas fins als volcans de la cadena dels Puèis. Es l’espandi montanhòl lo mai important e podèm dire qu’es un « massís central » occitan ! Es a sa limita sud-èst, dins Velai, que trobaretz l’associacion La Retornada e son local « L’ostau de la linga » que n’avèm rescontrat l’un dels actors màger dins aquel numèro del Diari (de véser L’Entrevista). A Orlhac, dins Cantal, es installada Découvertes occitanes, una autra librariá occitana en ligam amb l’Ostal del libre, qu’òbra a la difusion de la creacion en lenga d’òc.

Cap a l’oèst, entratz aquí dins lo Lemosin fantastic qu’inspirèt l’òbra universala e poderosa de Marcela Delpastre. La varianta lemosina de l’occitan es fòrt originala, amb un plaçament de l’accent tonic que, de còp, es estonant per un lengadocian… Es en lemosin que cantèt e canta encara un artista important de la Nòva Cançon Occitana : Joan-Pau Verdier o encara lo grop jove de polifonia occitana San Salvador. L’Institut d’Estudis Occitan dau Lemosin es implicat dins la difusion culturala occitana, dins la socializacion de la lenga e lo desvolopament de son ensenhament. Una partida de Charanta, la Charanta occitana, es dins la zòna d’emplec del lemosin, es encara un luòc de passatge : la lenga d’òc es tanben una de las lengas de Peitau-Charantas…

A l’edat mejana l’occitan foguèt nomenat « lemosin » que los mai grands dels trobadors n’èran originaris ; Auvèrnha es una tèrra de cultura e de lenga d’òc, Clarmont foguèt e demòra una capitala al còr de l’espaci occitan ; es dins la varianta vivaroalpenca que la lenga d’òc es parlada en delai de las frontièras nacionalas fins al vilatge calabrés de Guardia Piemontese ! Brèu, un passatge pel nòrd d’Occitània es una cabussada al còr de la lenga nòstra, dins tota sa riquesa e sa vitalitat, e es un bon mejan de se jogar de las confinhas tant fisicas coma mentalas : un exercici salutari !

A prepaus de l'autor

Laissar un comentari

avatar

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

  Soscriure  
M'assabentar quand

M’aboni !

Anóncia

Compte-rendut: Lo Diari, vòstre vejaire nos interèssa !

Los darrièrs clips

Cargament...

La letra del Diari

Los darrièrs comentaris

    Soscrivètz a nòstra letra d'informacions !

    Soscrivètz a nòstra letra d'informacions !

    Vos prepausam de vos abonar, en dos clics, a una letra regulara que vos tendrà assabentat·da de las sortidas dels novèls Diaris papièrs e de la publicacion d'articles novèls.

    Avètz soscrich amb succès !