Seleccionar una pagina

Dorsièr

0 |

David Escarpit

David Escarpit es doctor en Letras Occitanas, cercaire, conservator al CIRDÒC, especialista de la literatura e del parlar de Bordèus. L’avèm rescontrat pel Diari e de questions en questions, al cap d’un escambi ric, realizam que la ciutat pòrta fòrt mal son escais-nom de « Bèla Endormida ».

David Escarpit, coma siatz vengut a l’occitan, o coma l’occitan venguèt a vos ?

Sabi pas tròp. Dens ma familha se parlava un pauc occitan, sustot ma grand mair qu’èra de Pèiregòrd negre. Lo parlava correctament mes èra la generacion de la vergonha. Mon pair, eth, s’i es interessat sau tard, a l’entorn de sos seishanta ans, mes avèva ausit parlar dens son enfança dens lo Lengonés. I vingut a travèrs la gasconitat, e donc, jo tanben, descobriri l’òc per aquela tralha. Gojat, començèri de me davisar que se parlava lo « patoès » dens lo vilatge ont restavi : Sent-Macari. D’un autre costat, priri de cors d’occitan au licèu damb Eric Astier, a Lengon. Gascon, lenga populara dau vilatge e occitan estandard, descobèrta d’Occitania dens son immensitat, tot aquò me menèt, alèu, a aprehondir las causas.

Puèi, lo bac en pòcha, començèt un brave percors universitari ?

Anguri a la fac a Bordèus, en Istòria. Firi daus estudis d’istòria, puei me virèri devèrs lo domèni de la fisica aplicada a l’arqueologia. M’interessèri a l’analisi das artefacts, lur datacion. Firi un master 2 sus la pintura parietala del Saharà, dens la region del Tassili-n-Ajjer. Es un corpus meravilhós, estonant. Es après aqueth master que priri un viratge en occitan, en musicologia ! Un tot autre univers. Volèvi trabalhar sus la musica barròca occitana, qu’es quasi desconeishuda. Mes ‘quò fut impossible. Alavetz, priri un autre viratge, e me roncèri dens una tèsi sus lo barròc occitan e lo ritme damb Joan-Francés Courouau amei Joan-Cristòli Malhard a Tolosa, au Miralh, tèsi que ne poscuri pas sustenir per causa de finançaments. Comencèri de trabalhar a l’universitat Bordèus-Montanha,on huri format, au CECAES (Centre d’Estudis de las Culturas d’Aquitània mei d’Euròpa dau Sud). Aquí entamenèri una auta tèsi, devath la direccion de Gui Latry, dens lo quadre d’un contracte doctorau de la region Aquitània (a l’epòca). Consacrèri antau cinc ans de ma vida a l’estudi de la literatura e de la premsa politica a Bordèu sos la tresau Republica.

Ara, sètz donc cercaire, de mestièr, dins lo domèni occitan ?

Trabalhèri un temps per lo CNRS, au laboratòri de lingüistica e sòciolingüistica IKER a Baiona, amei per l’Institut Occitan, a Vilhèra. Interveni tanben a l’escòla doctorala de l’universitat Bordèu-Montanha. Ongan sui formator d’ensenhaires en occitan dens lo quadre dau CPFÒ (Ortès e Besièrs) apuei responsable daus continguts numerics au CIRDÒC, a Besièrs. Vau regularament a Besièrs, per tant de contribuïr a la mesa en plaça dau grand chantièr dau contingut numeric « Occitanica ». Entr’autes, produïsi de la ressorça. Es un trabalh de còla, fòrt interessant, que bastís mantun pont entre domènis variats. Per mon doctorat me falut formar de faiçon prampó ponchuda dens lo domèni de la lingüistica e particularament en dialectologia, que los tèxtes estudiats son dens la varianta occitana de Bordèu, un parlar ben particular.

Un parlar particular ? Es a dire ? Qu’es aquò, justament, l’occitan de Bordèus ?

Es un gascon fòrt lengadocianizat, poirém dire, mes que ten sas caracteristicas pròpas… Es un parlar que se mantingut longtemps dens la vida-vidanta bordalesa, en plena ciutat, au grand jorn e quitament au pus haut de l’escala sociala. En fèit es una lenga simpla, clara, es una lenga de negociant garonés. La pòdem comparar au provençau rodanenc, d’una certana façon. Es una lenga de fluve e d’eschamges, pròcha dau sos-dialècte lengadocian agenés de Jansemin o dau parlar. Es d’alhors interessant de véder que i a una transversalitat e que la classificacion de las variantas de l’occitan es pas totjorn pertinenta. L’occitan de Bordèu es mei vesin dau lengadocian de Besièrs que non pas dau gascon montanhòu de Bearn, per exemple, loquau s’impausèt egau coma una referéncia.

La transversalitat : volètz dire una mena de koinè naturala ?

Òc, poirem evocar l’idèa de koinè. Lo parlar pishadèir1 coma dison, es tra-dialectal e trebola los còdis costumèirs. I a, en fèit, un passatge que se fèi, naturalement, au dedens de l’occitan. Lo védem plan aquí : de Bordèus a Tolosa, la lenga resquilha, s’estende, se desplèga… coma lo fluve de Garona… La classificacion actuala en grands ensembles dialectaus a una fonccion simplificadora. Pòt auger per consequéncia de desseparar, de hargar d’un biais artificiau daus grands ensembles reïficats que son en realitat interconnectats, naturalament, mei que çò que pòdem pensar, e possedissen ponts, zònes de transicion e de rencontra que ne clivan pas, mes au contrari hèsen tot tuishau passar d’un ensemble dialectau end’un aute. Estudiar los parlars occitans coma aqueste – de Bordèus o d’alhors – pòt ajudar per assajar de compréner aqueth fenomèn de contunhetat. Permeteré probable, çaquelà, de’n fenir damb certans mites sau separatisme gascon – o provençau – dens l’ensemble occitan. Paradoxalament, estudiar la microdialectologia de pròche ajuda a ‘trapar una vision d’ensemble regde mei larga.

1 – Nom donat au parlar bordalés.

Bordèus seriá alara pròcha de Tolosa ? Seriá pas una vila oceanica, virada cap a Anglatèrra, destacada del mond mediterranèu ?

Es a dire, de fèit, que las causas son pas tan simplas. Es una vila de l’espaci atlantic meridionau, coma Baiona, Pòrto, Lisbona o Tanger. Se tròba sus las marcas occidentalas de l’espaci culturau mediterranean, damb loquau fèi lo pont damb lo monde atlantic, transcontinentau. Ten un climat que se pòt acomparar au de Novèla-Zelanda o dau nòrd de California, un climat particular qu’aperan « aquitan », qu’es a l’un còp ric d’un ensorelhament important amei tanben imorós… I a, a nòste, una lutz particulara, un temps chamjadís mas generalament doç, un ambient singular. Es de conéisher per qui i ven. Nòsta situacion sus l’Atlantica nos religa a las Americas mas tanben e sustot a l’Africa, e pas solament per lo pire. Am totjorn fèit dau comèrci damb las Islas britanicas mes som indissociablament ligats a Lengadòc, a Tolosa, dens las representacions en particular : es un modèle referenciau, dens los causits dialectaus occitans en particular. N’es que de legir Mèste Verdièr per exemple o recercar sas sorsas e sos modèles per se n’avisar. Aquò, lo fau afortir ! M’es avís que l’espaci gascon de faiçon generala, en particular la zòna garonesa per de las rasons evidentas, pòt estar gaitat coma hasent partida d’un espaci mediterranean larg, tanben coma Romania au levant, Portugau o Marròc au cochant. Per Bordèu, es curiós de constatar coma apareish dens las descripcions vielhas. Son rebat es lo d’una vila mediterraneana, encara a la fin dau siègle XIX. N’es que de lugir lo compte-rendut hèit per la Petite Gironde de la vesita dau president Patrici de Mac-Mahon a Bordèu, fin 1877.

Pasmens, Bordèus es considerada coma una vila virada devèrs Paris, afranchimandida, non ?

Qué vòs que te disi…. n’es pas diferent que de creire que los Marsilhés son tots daus mafiós, los Tolosans tots daus rugbijaires, los Lemosins tots daus troglodites chapaires d’aglans o que los Niçarts rotlan tots en Lamborghini damb la Rollex e lo pantalon de cueir. Clicats, idèias recebudas que tot aquò, que nos moishan coma neish l’estigmatizacion de l’aute çaquelà : coma preténder estar obèrt sau monde quand nos conéishem tan mau entre nosauts ? Aquò’s verai qu’es un imatge qu’a carrejada Bordèu, amei qu’en partida es estada entretinguda, mes a part l’iperclassa borgesa, los Bordalés « dau quotidian » ne n’an totjorn sofèrt, jo e d’autes los premèirs. Es largament a causa de la politica de desculturacion, de creacion d’un imatge a l’enreboch de çò qu’es vertadeirament, eretada de Chaban Delmas que fit pro de mau a Bordèus, mes n’es que la continuacion de causits d’una iperclassa mercadèira – pas necessariament bordalesa d’origina egau, mes implantada a Bordèu – que hit a la fin dau siègle XVIII certans causits qu’amodèren la mòrt economica de Garona, en se virant de cap ad un grand comèrci transatlantic dont saben, ailàs, çò qu’impliquèt daus uns còps… La cultura, l’arma de Bordèus furen chambertadas tanben coma matrassèron los barris populars. Pensi au quartier Meriadeck qu’es un exemple eloquent : a’stat, èra lo barri de las prostituïdas – es verai – mes tanben daus cafès tardèirs, dau marcat a la joncalha, un lòc cosmopolit, popular. Tot fut destruït, reestructurat, renovat en una « downtown » desjà obsolèta a son obertura, en 1980, e vingut lo barri daus afars, de las bancas e de las administracions grandas. Lo « pichon Paris » augut atau sa pichona « Défense », e se bastit coma aquò. Mes adara, una pagina es virada. Es de conéisher, tot lo monde lo vei, que Bordèus torna venir Bordèus, torna estar çò que de totjorn estut. Am tròp patit, òc, que nos hissen devenir çò que som pas. Adara, lo vedi, los Bordalés vodrén préner son destin en man. E se i a una plaça novèla per l’occitan, es adara o jamèi ! E jo, pensi qu’es adara : la hami de cap a l’occitan es pas jamès estada tan fòrta, encara se fau donar los mejans de l’anar quèrre e de la canalizar !

Bordèus, capitala d’òc, amb Tolosa, Marselha, Clarmont… e tant d’autras ciutats. I a un novèl potencial alara, es la seguida logica, finfinala, de tota una aventura occitana que la literatura n’es un bèl testimòni ?

Es la seguida logica, per tant qu’a Bordèus, d’aquela aventura, d’aquela cultura que s’inscriu dens un temps long. La literatura nòsta pòt nos esclairar justament. Avèm aquí un tresaur desconeishut, autors oblidats. Fau legir lo libre de Felip Gardy : Donner sa langue au diable sus l’autor bordalés Antoine Verdié, fau descobrir la tradicion farcesca « pishadèira », lo teatre popular, l’estile « mangane1 » coma l’aperi, jo. Es de la farça, es risolèir, mas es tanben crudèu, critic, d’una luciditat treboladissa. S’inscriu dens una tradicion farcesca occitana que passa tanben per Baiona, Agen, Tolosan, besièrs… S’i pòt ‘trapar benlèu, un biais « occitan » e que fut tant mal comprés pr’aus franceses : una capacitat a rire de tot, a tractar de subjèctes grèus bamb un descalatge, un umor que pòt destorbar. I a un esperit particular de l’escriut bordalés, entre ríder e ‘grimas, que ten un esperit pròpe. Es a causa d’aquesta mesa a distança de las causas sistematica que los Occitans son estats cantonats end’un imatge bofons, de gents superficialas ? La question meritaré d’èster pausada d’un ponh de vista de la sociologia de la literatura. I vedi un etòs collectiu mediterranean, de restacar damb l’esperit popular napolitan per exemple, en permanéncia entre ríder e grimaça, comedia e tragedia, borlèsc e grinçant. La literatura, a Bordèus, es dens aquela tralha, coma a Tolosa, Marsilha, aquera-aquí estant una vila que presenta semblanças mei fòrtas damb Bordèu que ne poirem pensar ! Aquò’s verai en particular dens lo lexic occitan popular, regde semblable.

1 – Maishant garçon, « voyou » en parlar de Bordèus.

E ara, ont ne sèm ? E, de vòstre costat, quin projèit ?

I a tot plen de causas novèlas e interessantas que nèishen a Bordèus. I a de las gens competentas, inventivas, creativas que se manifestan. Poirem citar, en forra-borra, mon amic Mario Peperoni e sa companha Cathy Castèth. Mario es italian d’origina, de Colleferro, mes viu adara sus la riba dreita de Garona, a La Bastida. Tots dus an montat lo grop Lo Lop e la Lebre qu’es a se far una notorietat dens l’endreit e enlà, e a recentament propausat son premèir CD, Lo Bòsc encantat, damb una represa d’un cant de hèsta bordalés, La Bomba de Sent-Vincenç. Son daus musician qu’òbran damb inventivitat per la musica dita « tradicionala » : Mario es mei bordalés que los quites Bordalés. Es tanben sus un aute projèit, aperat L’Andade, damb un guitarrista professionau. Vodrí parlar tanben d’autes collègas, lo grop Passa Camin, de Genissac pròche Liborna, autescòps estandard de la musica occitana de Bordalés que s’èra arrestat apuei s’a recentament reviscolat, e que ven de sortir son premèir album après mei de vint ans de silenci (ne n’avèvan sortit un dens las annadas 90), A la venuda de Nadau, que repren nadaus vielhs de tot lo país occitan, dont quate inedits dau Bordalés. I a poètas que s’i tornan har en occitan a Bordèu : Gerard Judet de la Comba, que ven de remportar un prèmi au concors literari de Mesclum, a Nimes, o Alexandre Genadòt, juene matematician universitari, qu’escriu en parlar lengadocian ardechés… E qué díser de Man Encantada, tot juene projèit musicau recentament aviat alentorn de Joaquím Montbord e Geli de Becdelièvre, qu’a hèit un cèrcle circassian damb las dishudas occitanas bordalesas, o dau grop vocau Galip, que s’i hèi a tornar valorizar lo repertòri occitan d’aquí mei d’autes virats a façon d’un grop polifonic modèrne : i ‘trapan Caròla Gorg, regenta bilingüa a l’escòla mairau dau Boscat, anciana de La Talvèra, qu’èi l’aunor d’assegurar sa formacion ongan, mei Delfina Lafont, comediana de lenga occitana originària d’Agenés-Naut… E ne n’aublidi tant e tant… Pòdem veire venir l’avenir damb serenitat : i a monde !

Jo animi talhèirs de conversacion « assumida » dens los cafès, damb tots aquestes amics amei d’autes. Assàjam de viure la lenga au còr de la vida urbana. Som quauques-uns sus un projèit d’edicion d’un libre-disque consacrat Elias Boirac, de Sant Macari, un autor-cançonèir que merita d’estar descobèrt. I es implicada la talentuosa Julia Loubère (Bigòrra/Tolosa), çò que nos permet de ‘trapar una dimension de mei en teishant ligames entre Bordèu e la rèsta de l’espaci d’òc, coma aquò n’auré pas jamès discut decessar d’estar hèit. Lo CIRDÒC es implicat dens aqueth projèit, çò que li balha una portada encara superiora, e nos agradaré d’implicar lo maxímum d’artistas dedens. Pensi que fau far coneísher nòsta vitalitat occitana via de las propausicions artisticas fòrtas, aquò’s essenciau.

A prepaus de l'autor

M’aboni !

Far un don al Diari

Anóncia

Los darrièrs articles

Los darrièrs clips

Cargament...

La letra del Diari

Soscrivètz a nòstra letra d'informacions !

Soscrivètz a nòstra letra d'informacions !

Vos prepausam de vos abonar, en dos clics, a una letra regulara que vos tendrà assabentat·da de las sortidas dels novèls Diaris papièrs e de la publicacion d'articles novèls.

Avètz soscrich amb succès !