Seleccionar una pagina

Dorsièr

0 |

Bordèu, la gascona

Dab un quart de milion de poblants, quasi un milion hens l’aglomeracion, deu quau 95 000 estudiant-a-s, Bordèu que constitueish ua vila màger de la Gasconha lingüistica e culturau. Enter la laca d’Arcaishon, lo Medòc sauvatge e vinicòla, l’enter-duas-mars e lo pinhadar de las Lanas, ubèrta de cap tà la mar grana mercés a l’activitat portuària, Bordèu qu’adaiga lo monde sancèr de vin. E pas sonque. Lo son Pòrt de la Lua qu’ei repertoriat e protegit au Patrimòni mondiau de l’UNESCO e tota la vila que compta mei de 340 bastiments istorics classats. Bordèu que graseish d’ua cèrta elegància urbana, enter construccions recentas, renavida de l’ancian e mèrcas istoricas avaloradas. Ara a 2h04 de París en LGV, vedem se soa enqüèra autant occitana com ac vorrem créder.

Fondada au sègle tresau abans J.-C. preu pòble cèlta Bituriges Vivisques – gallés originaris deu parçan de l’actuau vila de Bourges – lo nom de Burdigala que designaré aquera borgada au miei de bartas pestilenciaus. Mes la soa situacion geografica que’n harà l’espandiment portuari. Molinejat preus toponimistas, que’s tiraré las originas deu basco burd tà díser barta, e gala, lo maresc. Que’s vedó passar de Bordigala a Bordale tau basco, puish Bordiaus e Bordèu en occitan, e adara Bordeaux en francés. Lo crotzament enter aqueths pòbles cèltas installats e romans latinizats que desvolopà lo còr de vila lo long d’un doç retortelh de Garona, en fòrma de còrn de lua. Riba esquèrra, per començar.

Suu camin de Sent Jacme, Bordèu qu’ei l’etapa deus pelegrins de la via París-Tors-Peitius, e de la via maritima de Bretanha e Normandia. Tres edificis religiós classats qu’i senhorejan: la basilica Sent Seurin bastida en debuta deu sègle onzau; la catedrala Sent Andrèu e la soa torn campanèra isolada Pèir Berland, deu nom de l’arquevesque qui’n comandà la construccion au sègle quinzau; l’agulha de Sent Miquèu, hauta de 114 mètres, finançada preus comerçants e artisans deu quartièr tà muishar la prosperitat deus ahars de l’epòca.

La temporada anglesa

A la catedrala Sent Andrèu lo 25 de julhet de 1137, que s’i celebrà lo permèr maridatge d’Alienòr d’Aquitània. Sobirana hèra famosa, qu’èra l’arrèr-hilha deu permèr trobador Guilhèm IX d’Aquitània, qui hasó de l’occitan ua lenga de l’eleit europèa e de Peitius la capitala deu Fin Amor e de l’Amor Cortés. A l’atge de 15 ans, la nosta duquessa bordalesa, popada a la finessa deus arts e a la ponha deu poder, qu’esposà au futur rei de França Louis VII. La nòça que’s hestejà au Palais de l’Ombrièra, abans de daishar los joens maridats halar de cap tà París. Lo reiaume de França e d’Aquitània que n’èran units mes lo territòri d’Alienòr que’s sauvèva ua cèrta autonomia. La rompedura deu maridatge que va tornar tà l’Aquitania tot lo son poder. 15 ans mei tard, Alienòr qu’esposà au Henri de Plantagenest (coronat Henri II rei d’Anglatèrra au seguit). Atau que començàn tres sègles d’ua Aquitània a l’anglesa, la debuta de las pelejas enter las duas coronas, e la resisténcia deus bordalés contre la monarquia francesa e los reis successius, entiò la caduda de la vila en 1453. Lo rei Charles VII que hesó bastir lo castèth Trompeita, sus l’actuau plaça des Quinconces, los canons virats de cap tà la vila tà maserar las populacions locaus.

Lo comerci portuari

Dejà a l’Antiquitat que s’i parlèva d’ua region vinicòla d’excepcion. Ajustem ad aquò lo saber har deus Romans tà bonificar lo vin, un pòrt fluviau pròche de la mar grana, ua arrajada aquitana qui’s basteish au briu de l’istòria, Bordèu qu’ac a tot d’ua capitala deu shuc de sherment. Uei, la modèrna Citat deu vin que perlonga los cais, de cara aus navèths quartièrs riba dreta, pròche deu pont-lhevant ubèrt en 2013 enter Bacalan e Bastida. Aciu la Garona b’ei larga e capriciosa. Per pròba, los aigats violents e lo fenomèn deu mascaret, l’andada qui s’arronça en repojant lo briu de l’aiga possada per las granas marejas. Lo permèr pont a religar las duas ribas qu’èra lo Pont de Pèira, long de 487 mètres, ubèrt a la circulacion lo 1èr de mai de 1822. Qu’amorçà l’annexion de las comunas vesias de Senon, Hloirac e Lormont.

Coma dessenh urban, los istorians que descriven ua vila emmuralhada qui s’alarga a mesura. Au cors deu sègle 18au, l‘arquitècte e urbanista Marquis de Tourny que desembarra la vila, dab pòrtas, passejadas, granas plaças, un jardin public… Los cais que vaden ua vitrina. Preus darreraus, ostalets obrèrs de pèiras talhadas que s’i basteishen : que son las eishòpas (o shòpas), boticas deus comerçants e artisans, endemics deus quartièrs populars coma Nansouty, enter lo mercat deus Capucins e los baloards. Quauqu’arren a véder dab un shop anglés? E perqué pas, dab ua Bordèu anglesa pendent tres sègles!

Bordèu, un comèrci graniu e prestigiós. Malaja, l’Istòria n’ei pas tostemps lusenta. Entau dusau pòrt de la Tracta negrièra de l’Euròpa colonizatora enter eths sègles detz-setau e detz-e-navau, qui gausaré pagerar l’enriquiment de la vergonha? La fortuna deu pilhatge e de l’esclavatge? Un còp deportats en Euròpa, los esclaus qu’avèn l’escadença d’estar afranquits, d’integrà’s a la populacion activa. Lo quartièr Sent Seurin, hòra de las murralhas de la vila a l’epòca, qu’arcuelhèva ua comunautat africana. 5200, qu’èran. Mes sus un sègle e mieja, quauques 150 000 esclaus que son estats deportats, passant preu pòrt de la Lua. Per traça d’aqueth passat nauseabond, los mascarons de caras africanas plaça de la Borsa, e la toponimia « negrièra » : cors de la Martinica, cai deu Senegal, carrèra Borbon, carrèra de Beira, vila portuària deu Moçambic, eca.

Qué ditz lo palimpsèst toponimic d’ua vila? Los noms que cambian d’un regime politic a l’aute, d’ua lenco d’estat a l’auta. De la plaça de la Victòria (anciana plaça d’Aquitània) enlà, los cors que’s desplegan en tela d’aranha. Cors de la Marne, cors de l’Argonne, cors de la Somme, cors Aristide Briand… La toponimia qu’a per ròtle d’ancorar un imaginari hèit d’òmis de renom e de territòris estremats, tà bastir ua unitat nacionau navèra. Vam! Passejem-nse un chic, tà sentir la gasconitat enqüèra viva.

De passejada

Que partim de l’agulha Sent Miquèu, quilhada au bèth miei de la vila. A l’entorn, carrèra deus Faures, carrèra de la Husteria. Repojem lo cors Victor Hugo, traçat suus fossats e arrefossats de l’embarra deu sègle tretzau. Prenem a man dreta carrèra Boqueira, anciana arrua deus boquièrs carnissèrs, arribem en lo perlogament de la carrèra Teulèra. A man esquèrra, lhevem los uelhs sus la pòrta Sent Eloi, la Grosse Cloche, qui escama la carrèra St Jacme. Arrevirem-nse de l’auta part, tà repojar la carrèra Sent Jacme. L’arrua de la Sau a man dreta. Au cap de la carrèra St Jacme, la plaça deu Mercat vielh, arrebatiada plaça Ferdinand Laffargue. Estanquem-nse a l’Apollò (arren de gascon precisament, mes un deus bars mei agradius e recomendaders de la vila). Puish que repojam carrèra deu Pas-Saint-Georges, e qu’arribam suu cors d’Alsace-Lorraine, ancianament la via deu Pegua qui, au sègle dètz-e-navau, esfaçà de la mapa un cors d’aiga e tres carreròts, entà traçar ua grana via de la catedrala enti’au cai. Tà assanir e aviar un emborguesiment deu còr de vila, shens nat dobte. Las vistas deu fotografe Alphonse Terpereau (1839 – 1897) que’n son un testimòni esmiraglant : imatges esmavents en sepià de las arruas estrèitas, bordejadas de maisons de hustas, en colanas e envans. Mei enlà, que cadem sus la carrèra deu Palais, qui mia tà la plaça deu Palais de l’Ombrièra e la Pòrta Calhau. Qu’i èm, au còr de l’istòria de Bordèu, de Gasconha e d’Occitània, suus pas d’Alienòr e deus reis anglo-aquitans! Renavida e adara a mitat pietona, aquera plaçòta que pren la lutz. Tau com la damora deu còr de vila istoric mei dedicat au passejaire, on las pèiras blondas e’s son des-hèitas de la grisalha de la pollucion. Tostemps au sègle dètz-e-navau, los entorns de la catedrala Sent Andrèu que son estats desgatjats, plaça Pèir Berland. Uei lo tram, tau com un travelling de cinema, qu’apastura los espiars deus visitaires. Carrèra deus Tres-Conils, repojar tiò la Pòrta Dijaus, puish la plaça Gambetta. Lo Gran Teatre, las alèas Tourny… E au miei d’aqueth centre istoric net, classat au patrimòni de l’UNESCO, lo passejaire curiós que poderé càder sus la carrèra deu pont de la Mosca (pont de la mousque) enter lo cors deu Chapeau Rouge e la plaça de la Borsa, qui bremba ad aqueth tròç de vila lo son passat occitanofòne, aigassut e popular.

A prepaus de l'autor

Caroline Dufau

Bearnesa expatriada a Tolosa, Carolina Dufau, dicha Carò, es una artista de terren, mai tots-terrens, de la cantèra, art que mestrèja "de com cau", fins a la vidèo al dintre del Collectiu Dètz. Carò canta dins lo grop 100% femenin Cocanha e dins d'autras formacions, e es tanben redactritz al Diari.

M’aboni !

Far un don al Diari

Lo Diari, coma tota la premsa emai la premsa occitana, patís d'una situacion malaisida. Aquí vos perpausam de sosténer la cultura en occitan. Cada don compta !

Anóncia

Los darrièrs clips

Cargament...

La letra del Diari

Soscrivètz a nòstra letra d'informacions !

Soscrivètz a nòstra letra d'informacions !

Vos prepausam de vos abonar, en dos clics, a una letra regulara que vos tendrà assabentat·da de las sortidas dels novèls Diaris papièrs e de la publicacion d'articles novèls.

Avètz soscrich amb succès !